Η άσκηση διχάζει τον κόσμο σε δύο στρατόπεδα: εκείνους που λατρεύουν κάθε λεπτό στο γυμναστήριο και εκείνους που θεωρούν το τρέξιμο βασανιστήριο. Αυτή η διαφορά δεν είναι θέμα χαρακτήρα ούτε βούλησης. Σύμφωνα με νευροεπιστήμονες, το μυαλό μας είναι προγραμματισμένο διαφορετικά απέναντι στη σωματική δραστηριότητα. Κάποιοι παράγουν φυσικά περισσότερες ενδορφίνες, ενώ άλλοι χρειάζονται διαφορετικούς τρόπους για να βρουν την απόλαυση στην κίνηση.
Ο ρόλος της γενετικής στην απόλαυση της άσκησης
Οι ερευνητές έχουν εντοπίσει συγκεκριμένα γονίδια που επηρεάζουν την παραγωγή ενδορφινών κατά τη διάρκεια της άσκησης. Άτομα με ευνοϊκές γενετικές παραλλαγές βιώνουν έντονα το φαινόμενο του “runner’s high” ακόμη και σε ήπια άσκηση. Αντίθετα, όσοι δεν έχουν αυτές τις παραλλαγές, νιώθουν κυρίως κόπωση και δυσφορία.
Επίσης, η ευαισθησία των υποδοχέων ντοπαμίνης διαφέρει από άτομο σε άτομο. Η ντοπαμίνη είναι το νευροδιαβιβαστή της ανταμοιβής και της κινητοποίησης. Όσοι έχουν πιο ευαίσθητους υποδοχείς, αισθάνονται ικανοποίηση πιο εύκολα μετά από σωματική δραστηριότητα. Αυτό εξηγεί γιατί κάποιοι νιώθουν εθισμό στην άσκηση, ενώ άλλοι χρειάζονται εξωτερικά κίνητρα.
Η γενετική επηρεάζει και την ανάκαμψη των μυών. Άτομα που αναρρώνουν πιο γρήγορα από την άσκηση έχουν λιγότερο χρόνο να συνδέσουν τη σωματική δραστηριότητα με δυσφορία. Αντίθετα, όσοι νιώθουν πόνο για μέρες μετά από μια προπόνηση, αναπτύσσουν αρνητικές συσχετίσεις.
Πώς το παρελθόν διαμορφώνει τη σχέση με την κίνηση
Οι πρώτες εμπειρίες με την άσκηση, ιδίως στην παιδική ηλικία, αφήνουν μόνιμο αποτύπωμα στον εγκέφαλό μας. Παιδιά που μεγάλωσαν σε περιβάλλον όπου η άσκηση ήταν παιχνίδι και εξερεύνηση, διατηρούν θετικές συσχετίσεις με τη σωματική δραστηριότητα. Αντίθετα, εμπειρίες όπως εξευτελισμός σε αθλήματα ή εξαναγκασμός σε δραστηριότητες δημιουργούν μακροπρόθεσμες αντιστάσεις.
Σύμφωνα με τους ειδικούς, ο τρόπος που μαθαίνουμε να κινούμαστε επηρεάζει τη νευρική μας ανταπόκριση. Όσοι έμαθαν την άσκηση ως τιμωρία ή υποχρέωση, ενεργοποιούν διαφορετικές εγκεφαλικές περιοχές από εκείνους που την έμαθαν ως ευχαρίστηση. Αυτές οι νευρικές διαδρομές είναι δύσκολο να αλλάξουν, αλλά όχι αδύνατον.
Η κοινωνική πίεση παίζει επίσης κρίσιμο ρόλο. Άτομα που έζησαν κρίσεις για το σώμα τους κατά την άσκηση συχνά αναπτύσσουν αγχώδεις αντιδράσεις. Το γυμναστήριο γίνεται χώρος αξιολόγησης αντί για προσωπική βελτίωση. Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο όπου η άσκηση συνδέεται με άγχος και όχι με ευεξία.
Οι διαφορές στον μεταβολισμό και την ενέργεια
Κάποιοι άνθρωποι έχουν φυσικά υψηλότερα επίπεδα ενέργειας λόγω ταχύτερου μεταβολισμού και καλύτερης μυϊκής λειτουργίας. Για αυτούς, η άσκηση είναι τρόπος να απελευθερώσουν την πλεονάζουσα ενέργεια. Νιώθουν ανήσυχοι χωρίς κίνηση και βρίσκουν στη σωματική δραστηριότητα την ηρεμία.
Αντίθετα, άτομα με βραδύτερο μεταβολισμό ή ορμονικές διαταραχές όπως χαμηλός θυρεοειδής, νιώθουν εξάντληση πιο εύκολα. Για αυτούς, η άσκηση μπορεί να αισθάνεται σαν επιπλέον βάρος σε ένα ήδη κουρασμένο σύστημα. Η επιστημονική κοινότητα αναγνωρίζει πλέον ότι η ικανότητα για άσκηση δεν είναι θέμα βούλησης μόνο, αλλά και βιολογικών παραγόντων.
Η ποιότητα του ύπνου επηρεάζει επίσης τη σχέση με την άσκηση. Άτομα που έχουν διαταραχές ύπνου παράγουν λιγότερες ορμόνες ανάκαμψης και νιώθουν την άσκηση ως επιπλέον στρες. Μπορεί να χρειάζονται διαφορετικούς τύπους κίνησης, όπως ήπιες ασκήσεις ή γιόγκα, για να ανακαλύψουν την απόλαυση της σωματικής δραστηριότητας.
Στρατηγικές για όσους δυσκολεύονται με την άσκηση
Οι προπονητές συνιστούν να ξεκινάνε όσοι δεν αγαπούν την άσκηση με δραστηριότητες που δεν μοιάζουν με παραδοσιακή άσκηση. Χορός, κηπουρική, παιχνίδι με παιδιά ή κατοικίδια μπορούν να ενεργοποιήσουν τον ίδιο μεταβολισμό χωρίς τις αρνητικές συσχετίσεις. Το κλειδί είναι η ανακάλυψη μιας μορφής κίνησης που φέρνει χαρά.
Επίσης, η τροποποίηση του περιβάλλοντος βοηθάει σημαντικά. Αντί για γυμναστήριο, κάποιοι ανθρώπουν στη φύση ή σε ιδιωτικούς χώρους. Η εξάλειψη της αίσθησης παρακολούθησης και κρίσης επιτρέπει στον εγκέφαλο να εστιάσει στις θετικές αισθήσεις της κίνησης.
Τέλος, η σταδιακή έκθεση με πολύ μικρές δόσεις άσκησης μπορεί να αλλάξει τις νευρικές διαδρομές. Ακόμη και πέντε λεπτά ημερήσιας κίνησης, αν γίνονται με ευχαρίστηση, δημιουργούν νέες θετικές συσχετίσεις. Το μυστικό δεν είναι η εντατικοποίηση, αλλά η συνέπεια και η αυτοσυμπόνια.
Η κατανόηση ότι κάθε άνθρωπος έχει διαφορετική βιολογική και ψυχολογική σχέση με την άσκηση απελευθερώνει από την ενοχή. Δεν υπάρχουν “τεμπέληδες” και “πειθαρχημένοι”, αλλά διαφορετικοί τύποι ανθρώπων που χρειάζονται διαφορετικές προσεγγίσεις για να ανακαλύψουν την απόλαυση της κίνησης. Η επιστήμη δείχνει ότι όλοι μπορούν να βρουν τη δική τους μορφή σωματικής δραστηριότητας που φέρνει ευεξία και χαρά.